Soros, volksvijand nummer één

George Soros, foto Harald Dettenborn

Een steenrijke joodse zakenmagnaat die in pakweg 100 landen organisaties ondersteunt die zich inzetten voor mensenrechten en democratie: voor degenen die geloven in geheime linkse complotten om de wereld te overheersen, is de in Hongarije geboren Amerikaanse miljardair George Soros een voor de hand liggende boeman. Donald Trump haat hem, Vladimir Putin haat hem en zoals de laatste weken weer eens overduidelijk werd, Viktor Orbán, premier van het land waar Soros 86 jaar geleden als György Schwarz ter wereld kwam, haat hem.
De man die sinds midden jaren tachtig als filantroop vele miljarden heeft uitgegeven om de anticommunistische oppositie achter het IJzeren Gordijn te ondersteunen en later om de democratie in de hele wereld te bevorderen, wil volgens hen niets meer of minder dan de vernietiging van Europa en Amerika.
In zijn geboorteland is Soros inmiddels volksvijand nummer één, samen met de organisaties die geld krijgen uit zijn Open Society Foundation (OSF): mensenrechtenorganisaties zoals Hongaarse Helsinki Comité en de Hongaarse Vereniging voor Burgervrijheden (TASZ), maar ook de door Soros opgerichte Central European University (CEU) die als het aan Orbán ligt, volgens jaar haar licentie kwijtraakt.
"Er zwemmen hier grote roofdieren in het water. Dit is het grensoverschrijdende rijk van George Soros, met ladingen geld en zware internationale wapens," aldus premier Orbán in januari in een toespraak. "Ze veroorzaken problemen, omdat ze in het geheim en met buitenlands geld de Hongaarse politiek willen beïnvloeden." Hij heeft natuurlijk niet helemaal ongelijk. Van geheim is weliswaar geen sprake, maar als Orbán met wetgeving komt die de persvrijheid beperkt of geheime diensten meer macht geeft, behoren TASZ en Helsinki Comité tot de eerste die aan de bel trekken.
Soros is gewend aan haat. Hij werd in 1930 geboren in een land waar antisemitisme staatspolitiek was. Al in 1921 nam Hongarije een wet aan die het aantal joodse studenten aan de universiteit moest beperken. In jaren dertig werd het leven voor Hongaarse joden steeds moeilijk. Dat was ook de reden waarom zijn vader in 1936 de duidelijk joodse familienaam Schwartz in Soros liet omzetten.

Lees verder

Leraren in opstand

Kap tegen vallend pleisterwerk

De houten overkapping voor de ingang van de Teleki Blanka middelbare school in Boedapest is niet bedoeld om leerlingen droog te houden. Die moet voorkomen dat iemand een stuk pleisterwerk op het hoofd krijgen. Binnen is het niet veel beter. Tafels en stoelen lijken uit de jaren vijftig te stammen en van de 120 computers in de school (waaronder die op de administratie) is een goed deel meer dan 15 jaar oud. Alleen het computerlab heeft nieuwe apparaten. Nou ja, nieuw. In ieder geval niet ouder dan een paar jaar.
Het Teleki behoort tot de ruim 400 scholen en inmiddels 30000 leerkrachten die zich sinds begin januari aansloten bij een open brief waarin de Herman Otto middelbare school in Miskolc de noodklok luidde over het Hongaarse onderwijs. Het was niet het eerste protest tegen recente onderwijshervormingen, maar bleek wel het laatste zetje dat zorgde voor een bredere protestbeweging.
Dat de leraren zich eerder gedeisd hielden, heeft veel met angst te maken. In het gecentraliseerde onderwijssysteem is protest riskant. Er is feitelijk maar één werkgever, het staatsinstituut KLIK dat ruim 4000 scholen beheert. Wie ontslagen wordt, komt niet meer aan de slag. Afgelopen december noemde János Lázár, leider van het bureau van de minister-president afgelopen december, kritiek van onderwijzers op hun werkgever KLIK eigenlijk onaanvaardbaar. Het was volgens hem als werken in een bedrijf: "Als iemand in een fabriek werkt, is niemand erin geïnteresseerd of hij die fabriek leuk vindt of niet. Dat betekent niet dat KLIK perfect is, maar het kan niet zo zijn dat de staart de hond laat kwispelen."
Begin februari werd in tien steden gedemonstreerd tegen de onderwijshervormingen. De protestbeweging leidde verder tot de oprichting van een nieuwe, onafhankelijke vakorganisatie, naast de nationale Lerarenkamer waar leerkrachten sinds 2012 verplicht lid van zijn.
Salarissen spelen een ondergeschikte rol in het protest. Het concentreert zich vooral op de gevolgen van de drastische maatregelen van de afgelopen jaren, zoals de verplichte dagelijkse gymlessen en de inkrimping van het aantal middelbare scholen en universitaire studieplaatsen met het expliciete doel meer leerlingen naar het beroepsonderwijs te sturen.
Maar de grootste klacht is de doorgeschoten centralisatie. In 2012 nam de staat het beheer van vrijwel alle scholen over. Teleki-schoolleider István Pukli raakte destijds niet alleen zijn directeursfunctie, maar ook vrijwel alle bevoegdheden kwijt. Hij moet het doen zonder eigen budget of zeggenschap over het personeelsbeleid. KLIK bepaalt alles: het lesprogramma, benoemingen en de distributie van krijtjes. “Papier krijgen we, maar als een stoel of computer kapot gaat, wordt die niet vervangen,” zegt Pukli.
Onlangs kwam het Instituut voor Educatieonderzoek en -Ontwikkeling (OFI) met een zeer kritisch rapport over de hervormingen. OFI constateerde dat nergens in Europa zo'n onderwijscentralisatie bestaat als in Hongarije. Volgens het rapport doet KLIK niets anders dan orders uitdelen en luistert het absoluut niet naar de scholen. Verder leidt de centralisatie tot een krankzinnige administratie die het werk van de scholen verlamt, en doet KLIK zijn werk in het volstrekte geheim, zodat niemand weet hoe beslissingen worden genomen. OFI dreigt nu door Lázár te worden opgeheven en te worden geïntegreerd in het ministerie dat onderwijs onder zijn beheer heeft. Ook een manier op kritiek te smoren.

Biologielokaal 2015

Zelfs schoolboeken zijn gecentraliseerd. Het vroegere brede aanbod heeft plaatsgemaakt voor één, door de KLIK goedgekeurd schoolboek per vak. 95 procent van de lestijd is voorgeschreven, inclusief de week waarin een bepaald proefwerk gedaan moet worden. De rest mag de leraar zelf invullen. “Het onderwijs is een eeuw teruggezet,” zegt Pukli, “Het gaat vooral om het leren van feiten.” Voor projecten en zelf informatie vergaren, centraal in moderne onderwijsnethoden, is geen tijd. De gevolgen daarvan zie je volgens Pukli terug in de slechte Hongaarse resultaten bij PISA, het driejaarlijkse onderzoek, waarmee de OECD de kwaliteit van het onderwijs in zeventig landen meet.
Daarnaast zijn er klachten over toegenomen werkdruk, zowel voor leraren, die veel langer verplicht op school aanwezig moeten zijn en de dooor OFI gesignaleerde eindeloze administratie moeten bijhouden, als voor leerlingen, die geconfronteerd werden met extra, verplichte uren, waaronder dagelijks een gymles. “Daardoor hebben we elk lesuur zo'n vier gymlessen,” zegt Pukli, “Maar er is maar één echt gymlokaal.” Zelfs dat is eigenlijk te klein. De meer dan dertig leerlingen die er les hebben, staan op een kluit over een touwtje lamlendig ballen naar elkaar te gooien. De meeste gymlessen worden ingevuld door hardlopen in een nabij gelegen park of, bij slecht weer, op de schooltrap. Weinig inspirerend, storend en bovendien slecht voor de bouwvallige trap.
Want er is maar één zaak waarmee KLIK zich niet bemoeit, en dat is het o zo noodzakelijke onderhoud van het schoolgebouw. Dat valt officieel onder de gemeente Boedapest, die daar geen geld voor heeft. Dus brokkelt het ooit fraaie jugendstilgebouw waar de school in gevestigd is, verder af. Tot er misschien echt iemand een keer een steen op zijn kop krijgt.

Als dieven in de nacht

Protest bij het monument

Iedereen kent ze wel, de wonderlijke vertaalfouten op Hongaarse menukaarten. Als een zaak die zijn lekváros bukta (soort zoet broodje gevuld met jam) vertaalt als een 'fuckup with marmelade', is dat vooral grappig, al vraag je je dan af waarom ze er niet even iemand naar hebben laten kijken die de taal echt spreekt.
Maar als de slachtoffers van (onder meer) de Holocaust in een Hebreeuwse vertaling uit het Hongaars worden omschreven als korbán, 'offerdieren', is de lol er wel af. Pijnlijk, vooral als die tekst ook nog eens op een monument staat waarvan veel Hongaren, joden en niet-joden, menen dat het helemaal niet gebouwd had mogen worden.
Afgelopen weekend legden bouwvakkers als dieven in de nacht de laatste hand aan het omstreden monument ter herdenking van de Duitse bezetting van 19 maart 1944. Van zaterdag op zondag werd in het holst van de nacht van zaterdag Engel Gabriel (die symbool staat voor Hongarije) op zijn plaats gezet. Vanaf bovenaf wordt de arme engel door de perfide Duitse adelaar aangevallen. Omdat enige uitleg op zijn plek is, staat op de sokkel in het Hongaars en vier talen, waaronder dus dat ongelukkige Hebreeuws, de tekst "ter herdenking van de slachtoffers".
Het is er met horten en stoten gekomen, dat monument. Nadat de regering in januari bekend maakte plannen voor zo'n bouwwerk te hebben, barstte een storm van kritiek los. Hoewel de zaak 19 maart af had moeten zijn, werd de bouw uiteindelijk uitgesteld tot een maatschappelijke discussie over de kwestie na de verkiezingen begin april. Althans, dat was de verklaring, maar dat moet de kortste matschappelijke discussie uit de geschiedenis zijn geweest. Daags na de verkiezingen gingen de bouwwerkzaamheden al van start.
En toen stokten ze weer. Maandenlang stonden er alleen een paar zuilen, omringd door hekken en onder permanente bewaking van de politie. Dagelijks kwam er een groep meest oudere demonstranten, die stenen, foto's, kaarsen, bloemen en levensverhalen neerlegden om te vertellen wat ze tegen dit monument hebben. Met de Duitse bezetting begon in Hongarije ook de Holocaust. In luttele maanden tijd 600.000 joden naar Auschwitz versleept. Het monument onderstreept de opvatting dat de Duitsers daarvoor verantwoordelijk zijn en Hongarije er niets aan kon doen.
Dat, menen de demonstranten, is geschiedsvervalsing. Niet alleen bleef admiraal Horthy, die sinds 1920 staatshoofd was, na de Duitse machtsovername aan en had hij macht genoeg om de deportaties in juli stop te zetten, ook werden die deportaties geheel door de Hongaarse autoriteiten uitgevoerd. Adolf Eichmann, Hitlers man voor  de  'oplossing van het jodenvraagstuk', zat hier uitsluitend voor de organisatie van de transporten. Maar het waren Hongaarse agenten, Hongaarse soldaten en Hongaarse ambtenaren die ervoor zorgden dat mensen op de trein werden gezet. Diezelfde autoriteiten zorgden er ook nog voor dat mensen voor hun deportatie hun achterstallige rekeningen hadden betaald, dat ook nog.
En nu is het monument dus in alle stilte afgemaakt. Een officiële onthulling in het bijzijn van premier Orbán komt er niet, is al aangekondigd. Dat heeft vermoedelijk minder te maken met het respecteren van gevoelens van critici, als met de vrees dat zo'n plechtigheid wel eens tot vervelende protesten zou kunnen leiden. De premier blijft meestal ver van protesten tegen zijn beleid, maar het staat ook zo slordig om oude Holocaustoverlevenden en hun nazaten door de politie te laten verwijderen.
Wat er volgens een regeringsverklaring ook niet komt, is een correctie van de tekst, hoe hard die ook nodig is . Volgens rabbi Zoltán Radnóti, die de kwestie in zijn blog aan de orde stelde, laat behalve het gebruik van de term korbán ook de woordvolgorde van de zin te wensen over. Wat het woord korbán betreft: het wordt in het Hebreeuws wel voor slachtoffer gebruikt, in combinatie met andere woorden, maar zoals Radnóti schrijft, in deze samenhang krijgt het wel een hele wrange bijklank.
Afgezien daarvan, ook de Engelse tekst 'In memory of victims' slaat eigenlijk nergens op. Met het ontbrekende lidwoord 'the' zou het al een holle tekst zijn, maar zonder dat lidwoord zegt het helemaal niets. Nu kunnen hier ook slachtoffers van een orkaan, hondsdolheid, auto-ongelukken of skiën worden herdacht.
Maar dat is gezeur, begrijp ik uit de regeringsverklaring. De vertalingen zijn namelijk afkomstig van OFFI, het landelijke bureau dat officiële vertalingen maakt en bekrachtigt. Wie in Hongarije een officieel document vertaald moet hebben, komt bij OFFI terecht. OFFI-vertalingen zijn onfeilbaar. Daar is het bureau zelf althans van overtuigd en daar vragen ze ook belachelijk veel geld voor. En als je, zoals een lid van een internetforum, het pech hebt dat OFFI in de Engelse vertaling van de Hongaarse geboorte-akte van zijn dochter, van een meisje een jongen maakt en bovendien de namen van de vader en de moeder verwisselt? Jammer dan, OFFI corrigeert niet, want OFFI heeft altijd gelijk.
Maar toch, een advies aan het bureau van de premier: het inhuren van een moedertaalspreker levert echt betere vertalingen op dan OFFI. En het kost minder. Of je nou een menukaart maakt, of een monument bouwt.

Eenzaam protest bij de Hongaarse televisie

Navarro voor zijn camper

Het protestkamp van Balász Nagy Navarro ligt er verregend bij. Zijn caravan is rommelig. Maar binnen is het warm en hond Chippie is blij met gezelschap. Navarro ook trouwens, want de dagen zijn best lang. Inmiddels meer dan 870 dagen geleden begon hij zijn protestactie voor het gebouw van de Hongaarse publieke omroep MTV. Aanleiding was een opdracht om het gezicht van Zoltán Lomnici, voormalig hoogste rechter en een criticus van de regering Orbán, digitaal weg te poetsen uit een nieuwsreportage.

Het was een censuurmaatregel die in het stalinistische Hongarije niet zou hebben misstaan. Navarro, behalve journalist ook vakbondsman, eiste het ontslag van de verantwoordelijken. Toen dat niet gebeurde, begon hij samen met collega’s een hongerstaking. Twee jaar en vijf maanden later heeft hij geen enkele illusie dat de verantwoordelijken van de censuurmaatregel ooit rekenschap zullen moeten afleggen. Na Lomnici volgden nieuwe schandalen. Toen Hongarije in 2012 een nieuwe grondwet kreeg, organiseerde de oppositie een demonstratie. MTV-kijkers zagen beelden van een enkele demonstrant in een vrijwel lege straat. Wie naar andere zenders keek, zag vele tienduizenden mensen, de grootste betoging tot nog toe tegen deze regering.

Maar iemand moet blijven protesteren tegen de gang van zaken bij de publieke omroep, vindt Navarro. Toen de zaak zich voortsleepte, kocht hij een camper en zette die tegenover het tv-gebouw als onderdak voor hemzelf en de pakweg twintig medestanders die hem steunen. "Als wij het niet doen, wie dan wel?" Oppositiepolitici laten het schandelijk afweten, zegt hij. Die zijn blij met ieder optreden dat hen wordt gegund. Alleen oud-premier Ferenc Gyurcsány boycotte MTV voor de verkiezingen nadat de zender een twintig seconden durende samenvatting van zijn persconferentie liet volgen door een minutenlange reportage over alle fouten van zijn regering. Maar die boycot is te weinig en te laat, zegt Navarro.

Op 6 april waren de Hongaarse verkiezingen. De publieke omroep was de enige zender waar partijen reclame kunnen maken. Theoretisch konden dat ook op commerciële zenders, maar alleen als die bereid waren om prime time gratis zendtijd ter beschikking te stellen. Navarro verbaast zich erover dat oppositiepolitici niet op hun achterste benen zijn gaan staan. “Op zo'n manier mochten alle partijen achter elkaar, in één minuut hun zegje doen, waar niemand naar kijkt. Daarna kreeg de regering weer alle ruimte.”

Kort na begin van hun actie werden Navarro en zijn collega’s ontslagen. Officiële reden was hun optreden bij een oppositiebijeenkomst waar ze zich negatief over premier Viktor Orbán zouden hebben uitgelaten.  Dat mag een journalist van de publieke omroep niet. Navarro vocht zijn ontslag aan bij de arbeidsrechter. Een collega heeft haar zaak al gewonnen. Al gauw bleek namelijk dat ze zelfs nooit aanwezig was geweest bij de gewraakte oppositiebijeenkomst. Daarna had de rechter weinig interesse voor andere argumenten van MTV.

Het is slechts een van vele rechtszaken rond de actievoerders. Tot nu toe hebben ze alles gewonnen. MTV klaagde hen aan wegens laster, nadat ze hadden gezegd dat ze met geweld door de beveiligingsdienst waren verwijderd. Het tv-station verloor, mede omdat de politie de lezing van de actievoerders bevestigde. Een demonstratieverbod wegens verkeershinder haalde het niet, omdat je zo volgens de rechter iedere demonstratie kan verbieden. MTV klaagde over misbruik van privébezit, omdat de actievoerders bivakkeerden onder een overkapping voor de ingang van het tv-gebouw. Maar volgens de rechter ging het openbaar toegankelijk terrein.

Navarro ziet zijn eigen zaak voor de arbeidsrechter nog steeds met enig vertrouwen tegemoet. “De rechtelijke macht is gelukkig nog steeds onafhankelijk. Oudere rechters zijn met pensioen gestuurd om kritische mensen te lozen. Een familievriendin van de premier is administratief de baas van alle rechters geworden. Maar die maatregelen werken averechts. Volgens mij vinden ook veel jongere rechters het onaanvaardbaar dat de regering zich probeert in te mengen in hun onafhankelijkheid.”  Gelukkig, constateert hij, is Hongarije nog geen Oekraïne. “En laten we hopen dat we dat nooit worden.”